W sercu żydowskiego Kazimierza, na skrzyżowaniu ulic Józefa, Jakuba i Wąskiej, w narożnej kamienicy przywartej do Synagogi Wysokiej, mieści się niezwykłe miejsce, gdzie rozbrzmiewa echo żydowskiej muzyki i roztacza się aromat izraelskiej kawy. To miejsce Festiwalu Kultury Żydowskiej – Cheder.
Idea zaklęta w szczegółach
Wybudowana około 1890 roku modlitewnia, pierwotnie należała do Chewra Ner Tamid - Bractwa Wiecznego Światła. Podczas II wojny światowej doszczętnie zdewastowana, nigdy nie powróciła już do swoich religijnych funkcji. Po długim procesie zmieniania się właścicieli, budynek ten trafił w ręce Stowarzyszenia Festiwalu Kultury Żydowskiej (FKŻ), które, dzięki grantom Ford Foundation oraz Tad Taube Foundation for Jewish Life and Culture, przystąpiło do gruntownej renowacji pomieszczeń. Zapomniany niegdyś budynek przeistoczył się w tętniące życiem miejsce działań kulturalnych – szczególnie nasilonych w trakcie trwania czerwcowych wydarzeń festiwalowych. Tu odbywały się spotkania z muzykami i artystami, koncerty, a także usytuowany był okolicznościowy sklepik, gdzie prowadzono przedsprzedaż biletów na wydarzenia w ramach festiwalu. Sam Festiwal Kultury Żydowskiej trwa na Kazimierzu już od niemalże 20 lat, Cheder zaś został otworzony w lutym tego roku. Czytelnia, kawiarnia i sala koncertowa w jednym, w której wystrój, muzyka, a nawet menu są tak wyselekcjonowane, aby podkreślać idee przyświecające FKŻ.
Cheder jest to żydowska szkoła podstawowa dla chłopców, w której naucza się podstaw wiedzy dotyczącej religii i tradycji. Nawiązując do tej idei, organizatorzy stworzyli miejsce, w którym można pogłębić swoją wiedzę na temat kultury żydowskiej i Judaizmu. Celem nie jest jednak gruntowne kształcenie, czy radykalne narzucanie dogmatów. „Poprzez wydarzenia często pozornie niezwiązane z tematyka żydowską, otwieramy się dla osób, które nigdy wcześniej nie miały kontaktu z tą kulturą”– mówi Kornelia Binicewicz z biura FKŻ. „Nie chcemy doszukiwać się różnic, lecz, przeciwnie, krzewić idee tolerancji i wspólnoty. Tworzymy atmosferę otwartości zapraszając wszystkich do dialogu, do wspólnej wymiany myśli, do cieszenia się byciem w wielokulturowym miejscu.” – dodaje pani Kornelia.
Aranżację wnętrza Chederu przemyślano w najdrobniejszym nawet szczególe. Zamiarem projektantów było zaakcentowanie festiwalowych idei poprzez codzienne przedmioty znajdujące się w kawiarni. Pierwszym tego wyrazem jest brama wejściowa, na której wykuto logo Chederu - litery hebrajskie ułożone w kształt lwów (w kulturze żydowskiej – symbol siły oraz pokolenia Judy). Specjalnie zaprojektowane przez Alicję Panasiewicz i Ewę Gordon meble mieszczą bogaty zbiór książek o różnorodnej tematyce, który udostępniony jest wszystkim zainteresowanym. Wystrój jest prosty, surowy i szlachetny zarazem (jak żydowskie dogmaty), przełamany jednak orientalnym akcentem (ciepłe poduchy i perskie dywany), co podkreśla współistnienie i uzupełnianie się różnych kultur. Na barowej ladzie (ozdobionej tęczą hebrajskich liter) serwuje się wschodnie specjały. „Często zestawia się kultury na zasadzie wskazywania różnic. A my nie dzielimy, lecz łączymy. Mówimy o powrocie. Chcemy, aby wszyscy czuli się dobrze między sobą” – podkreśla Kornelia Binicewicz.
Aby każdy czuł się zaproszony
Adresatem chederowych propozycji jest każdy niezależnie od wieku czy wykształcenia. Przez cały rok realizowane są tu projekty edukacyjne, muzyczne i filmowe dostosowane do szerokiego grona odbiorców. Osoby starsze odnajdą tu spokój przedwojennej kawiarenki. Mamy zrelaksują się przy miłej dla ucha muzyce, podczas gdy ich dzieci porysują i pobawią się w specjalnie do tego przeznaczonym kąciku. Można poczytać lekturę lub podłączyć się do bezprzewodowego Internetu, delektując się aromatem kawy, bez papierosowego dymu.
„Przedszkole Cheder" zaprasza dzieci na warsztaty plastyczne, które w przystępny i atrakcyjny sposób przybliżają młodym uczestnikom symbolikę Judaizmu oraz jego wpływ i znaczenie dla kultury polskiej. Dorosłym proponowane są spotkania z pisarzami i wydawcami. Ostatnio odbyła się tu debata w ramach Festiwalu Josepha Conrada. Ale w programie Chederu znajdują się także inne niezależne wydarzenia wydawnicze, takie jak na przykład spotkanie autorskie ze Stevem Sem-Sandbergiem przy współpracy z Wydawnictwem „Czarne”.
Ogromnym zainteresowaniem cieszy się MuLaKuŻ, czyli Muzyczne Laboratorium Kultury Żydowskiej. Jest to projekt, który, oprócz znanych i popularnych muzyków, skupia wokół siebie eksperymentujących młodych artystów. Ich wspólnym mianownikiem jest szeroko zakrojona inspiracja muzyką żydowską. „Pokazujemy, że w Polsce występuje zjawisko muzyki żydowskiej – nie tylko klezmerskiej. Młodzi ludzie coraz częściej sięgają do żydowskich korzeni, przetwarzając je w niestandardowe, nowoczesne granie.
Ostatnio w ramach MuLaKuŻ wystąpił Plazmatikon – zespół zajmujący szczególne miejsce na polskiej scenie alternatywnej, który odważnie miesza dub i fusion z kraut rockiem. Cheder oferuje wiele intrygujących propozycji muzycznych, jak choćby zbliżający się występ Maćko Korba i Cinemanual – którego projekt stanowi niezwykłe połączenie gatunków muzycznych z eksperymentalnym wykorzystaniem liry korbowej. W planach pomysłodawców MuLaKuŻ jest wydanie płyty reprezentującej nową scenę polskiej muzyki żydowskiej – nieznanej jeszcze zbyt dobrze rodzimej publiczności.
Oprócz muzycznych i czytelniczych propozycji, w programie działalności chederu jest również kino. Niedawno zakończył się trzydniowy przegląd filmów dokumentalnych o tematyce żydowskiej. Proponowane zagadnienia często poruszają trudne współczesne tematy, jak na przykład konflikt palestyńsko-izraelski.
Perełka na Kazimierzu
Dzielnica Kazimierz, stanowiąca centrum wydarzeń Festiwalu Kultury Żydowskiej, słynie z wielobarwności lokali i instytucji. Jednak to właśnie Cheder jest kwintesencją kazimierzowskiej historii. To tu spotykają się kultury, tu artyści dzielą się swoimi pomysłami i tu, zarówno mieszkańcy, jak i turyści, mogą wypocząć przy kawie lub lampce wina. A oferta proponowanych przez Cheder delicji, jest niezwykle bogata.
„Cheder Cafe to jedyne miejsce w Krakowie, w którym można napić się prawdziwej izraelskiej kawy z findżanu, poczuć atmosferę spotkania aszkenazyjskiej i sefardyjskiej kultury” – zachęca strona internetowa kawiarni. Entuzjaści korzennych smaków znajdą tu coś dla siebie. Płynna czekolada lub kawa zaprawiona kardamonem, cynamonem i innymi orientalnymi przyprawami stanowią miłą alternatywę od barowego piwa. Oprócz aromatycznej kawy kawiarnia oferuje szeroki asortyment win białych i czerwonych z Izraela, Libanu, Hiszpanii oraz Chile. Tu także rozkoszować się można herbatą po marokańsku oraz herbatą po izraelsku urozmaiconymi miętą i brązowym cukrem.
Warto zaglądnąć na stronę internetową Chederu (www.cheder.pl) i zapisać się na spotkania kulinarne prowadzone przez żydowską mistrzynię kuchni. Atrakcji proponowanych przez Cheder jest wiele. A jego ożywiona działalność dowodzi, że idee Festiwalu Kultury Żydowskiej są wciąż aktualne.
Beata Pałach
